Cuốn sách thứ 3 của Harari
Nếu bạn là một người yêu sách hẳn bạn sẽ không quá xa lạ với cái tên Yuval Noah Harari, một trong những tác giả nổi tiếng nhất hiện nay với bộ 3 tác phẩm “Lược sử loài người” (Sapiens – A brief history of humankind), “Lược sử tương lai” (Homo Deus – A brief history of tomorrow) và mới đây nhất “21 bài học cho thế kỷ 21” (21 Lessons for the 21st Century). Nếu như “Sapiens” kể cho chúng ta câu chuyện về quá khứ của loài người, từ một loài vượn tầm thường đến chúa tể của hành tinh Trái Đất; “Homo Deus” khám phá tương lai lâu dài của sự sống và số phận sau cùng của trí tuệ và ý thức; “21 Lessons for the 21st century” lại hướng sự tập trung của độc giả vào những vấn đề mang tính thời đại. Điều gì đang xảy ra? Những thách thức lớn nhất và những lựa chọn quan trọng nhất ngày nay là gì? Ta nên dạy con cái ta những gì?
Xuất phát từ nhu cầu rèn luyện khả năng viết, cùng với mong muốn mang đến một cái nhìn khái lược về một trong những cuốn sách hay nhất, thời sự nhất của một trong những tác giả được biết đến rộng rãi nhất cho những người quan tâm, tôi sẽ dành thời gian tóm tắt 21 vấn đề được nhắc đến trong cuốn sách thứ 3 của Harari: “21 bài học cho thế kỷ 21” (21 Lessons for the 21st Century).
Phần 1. VỠ MỘNG
Ba câu chuyện
Trái với niềm tin về tính lý trí của mình, con người thường suy nghĩ theo các câu chuyện hơn thực tế hay số liệu. Trong thế kỉ 20, giới tinh hoa toàn cầu đã nhào nặn nên 3 “câu chuyện” để giải thích quá khứ và tiên đoán tương lai loài người. Câu chuyện phát xít chỉ tồn tại đến trước Thế chiến thứ 2. Từ cuối thập niên 1940 đến cuối thập niên 1980 là sâu khấu của câu chuyện toàn trị và câu chuyện tự do. Và từ cuối thế kỉ 20, chủ nghĩa tự do với con người tự do, thể chế dân chủ, thị trường tự do, toàn cầu hóa…trở thành một làn sóng không thể cản bước nếu muốn tiến đến hòa bình và thịnh vượng.
Thế nhưng, cuộc khủng hoảng kinh tế năm 2008 đã làm nhiều người phải nghĩ lại. Đến năm 2018, giới tinh hoa toàn cầu vốn tôn vinh chủ nghĩa tự do đã dần tỏ ra mất phương hướng. Thậm chí những người kém lạc quan nhất còn cho rằng sự nổi lên của Donald Trump với khẩu hiệu “Make America Great Again” hay cuộc bỏ phiếu Brexit là khởi đầu cho dấu chấm hết của văn minh nhân loại.
Sự sụp đổ của chủ nghĩa tự do và toàn cầu hóa
Tốc độ đứt gãy do công nghệ (sự bứt phá liên tục và không ngừng của công nghệ) cùng với tiềm năng mà những thành tựu công nghệ mới mang lại gần như nằm ngoài khả năng hiểu biết của đa số chúng ta. Cứ nhìn cách internet đã thay đổi xã hội con người kể từ những năm 1990, chúng ta khó mà tiên liệu được sự trỗi dậy của AI, công nghệ blockchain sẽ tác động thế nào đến hệ thống tiền tệ, tài chính và luật thuế toàn cầu? Hay sự kết hợp giữa công nghệ thông tin và công nghệ sinh học, điều được dự đoán sẽ cho chúng ta khả năng kiểm soát thế giới bên ngoài, đồng thời tái định hình và tái thiết kế sự sống sẽ ảnh hưởng thế nào đến xã hội loài người? Đa số thường dân lại đang phần nào cảm nhận được sự vô dụng của mình ngày một rõ ràng hơn bởi trên hầu khắp các phương tiện thông tin đại chúng, những khái niệm khó hiểu như blockchain, công nghệ di truyền, trí tuệ nhân tạo, học máy…được bàn tán vô cùng sôi nổi. Có lẽ thế kỉ 21 sẽ chứng kiến những cuộc đấu tranh dân túy chống lại mối lo ngại bị gạt ra khỏi sự phát triển của xã hôi, như khắc sâu thêm vào vết nứt của chủ nghĩa tự do.
Lịch sử đã trải qua ít nhất 3 lần mà chủ nghĩa tự do đối mặt với cuộc khủng hoảng lòng tin. Sau vụ ám sát thái tử Franz Ferdinand, thay vì ủng hộ tự do thương mại, con người lại chứng kiến sự bành trướng của chủ nghĩa đế quốc. Cuộc tắm máu Thế chiến thứ nhất sau đó đã đưa nhân loại trở lại với quỹ đạo của tự do. Chủ nghĩa tự do với sự mềm mỏng và linh hoạt của mình, kế thừa một số ý tưởng và hành động tốt nhất của đối thủ, lại tiếp tục chiến thắng chủ nghĩa phát xít của Hitler vào năm 1930, đầu 1940 và chủ nghĩa toàn trị của Che Guevara giữa những năm 1950 đến 1970. Vòng tròn tự do ban đầu chỉ giới hạn cho đặc quyền của đàn ông trung lưu châu Âu đến khi được mở rộng thành “gói tự do” gồm dân chủ, nhân quyền, thị trường tự do và các dịch vụ phúc lợi công. Những tưởng hệ giá trị này sẽ biến thế giới thành mông cộng đồng toàn cầu tự do duy nhất nhưng nó đang đứng trước thách thức thứ 4 dẫn đầu bởi Trump và Brexit. Những cử tri bầu cho Trump hay ủng hộ Brexit vẫn tin vào tự do, chỉ là họ không còn tin vào toàn cầu hóa. Những siêu cường khác như Trung Quốc hay Nga cũng không thể mang tương lai toàn cầu hóa lại gần hơn.
Và sau đó, câu chuyện thứ 4…
Khoảng trống để lại sau sự sụp đổ của chủ nghĩa tự do đang trở thành mảnh đất màu mỡ cho những ảo tưởng hoài cổ về quá khử hoàng kim bản địa. Trump với khẩu hiệu “Make America Great Again” đang cố níu kéo hình ảnh nước Mỹ những năm 1950 hay 1980; những công dân Anh ủng hộ Brexit đang hoài tưởng về nước Anh thời kỳ Nữ hoàng Victoria; giới tinh hoa Trung Quốc với tham vọng phát triển Khổng giáo, di sản của vương triều cũ, trở thành ý thức hệ toàn cầu; Putin hứa hẹn về một nước Nga của chủ nghĩa dân tộc và lòng mộ đạo Chính thống giáo; những người Hồi giáo với mong muốn tái hiện hệ thống của nhà tiên tri Muhammad 1400 n ăm trước hay những người Do Thái với hi vọng mở rộng biên giới Israel sánh ngang thời Kinh thánh…
Dù vậy, chủ nghĩa tự do hiện tại vẫn là lựa chọn khá khẩm nhất của nhân loại. Bởi lần đầu tiên trong lịch sử, tỉ lệ tử vong do bệnh truyền nhiễm ít hơn do tuổi già, nạn đói ít hơn bệnh béo phì và bạo lực ít hơn tai nạn. Tuy nhiên, chủ nghĩa tự do vốn dựa vào tăng trưởng kinh tế để giải quyết các mâu thuẫn chính trị và xã hội lại không có câu trả lời cho những vấn đề lớn mà chúng ta đang đối mặt: sự sụp đổ của hệ sinh thái và sự đứt gãy công nghệ.
Liệu những thập niên tiếp theo sẽ chứng kiến sự trỗi dậy mạnh mẽ một lần nữa của chủ nghĩa tự do, hay tôn giáo và chủ nghĩa dân tộc sẽ giành lấy vị trí dẫn dắt nhân loại? Hay có lẽ đã đến lúc đoạn tuyệt hẳn với quá khứ và nhào nặn nên Câu chuyện thứ tư, hoàn toàn mới? Nhưng trước khi tìm được một câu chuyện mới, chúng ta cần chuyển từ trạng thái hoảng sợ sang trạng thái hoang mang. Hoảng sợ là một dạng ngạo mạn khi cho rằng mình biết chính xác thế giới đang đi về đâu. Hoang mang lại khiến người ta khiêm nhường hơn, và do đó sáng tỏ hơn. Khi đã có lại chút tường minh, chúng ta có lẽ đều lờ mờ nhận thức được cuộc trỗi dậy của AI cùng tiềm tàng của nó lên cuộc sống. Nhưng một điều không thể nghi ngờ là các cuộc cách mạng công nghệ sẽ tăng tốc trong vài thập kỉ tới và sẽ bắt loài người phải đối diện với những thử thách khó khăn nhất chúng ta từng gặp phải. Ngoài việc thách thức con người phải hiểu và mang những AI, Big Data, công nghệ sinh học…trở thành một phần của Câu chuyện thứ tư, cuộc cách mạng công nghệ có thể sớm đẩy hàng tỷ người ra khỏi thị trường lao động và tạo ra một “tầng lớp vô dụng” khổng lồ mà không một chủ thuyết hiện hữu nào biết cách giải quyết.
Nếu như những câu chuyện về công nghệ hay ý thức hệ nghe có vẻ xa xôi, viễn cảnh về tình trạng thất nghiệp hàng loạt hoặc đơn lẻ có vẻ lại rất gần.